CHARACTERS [so far, in order of appearance.]

LADY ANDROMEDA. Lykopis’ chief advisor, later disguised as Hippolyte. Her name means, “Ruler of Men.”

LADY TELEPYLEIA. Lykopis’ oldest friend and sometimes lover. Her name means, “Far Vision.”

MOLPADIA. Telepyleia’s bastard daughter. Her name means, “Death Song.”

QUEEN LYKOPIS OF THEMYSCIRA. Elderly Amazon. Her name means, “She-Wolf.”

LADY BELLONA. Lykopis’ daughter-in-law. Married to Titus.

LADY OCTAVIA. Lykopis’ daughter-in-law. Married to Amadeus.

LORD TITUS. Lykopis’ oldest son

LORD AMADEUS. Lykopis middle son.

LORD CHERUBINO. Lykopis youngest son, later disguised as Hellequin, Lykopis’s Fool.

QUEEN OF ARMENIA. Connoisseur of boys.

LADY PHOEBE. Also connoisseur of boys.

PYRGOMACHE. Elder daughter to Telepyleia. Her name means, “Fiery Warrior.”

LIVIANA. Roman slave and confidant to Titus.

LADY ANTIOPE. A lady of the Court. Her name means, “Confronting Moon.”

Outside Telepyleia’s house. Andromeda and Liviana enter from different directions.

LIVIANA.

Բարի լույս, քույրիկ: Դուք այս տնի՞ց եք։

Good morning, sister. Are from this house?

ANDROMEDA.

Այո՛:

Yes.

LIVIANA.

Ո՞ւր կարող ենք տեղաւորել մեր ձիերը:

Where can we house our horses?

ANDROMEDA.

Ճահճի մեջ:

In the swamp.

LIVIANA.

Խնդրում եմ, թէ ինձ կը սիրես, ասա ինձ:

Please, tell me if you love me.

ANDROMEDA.

Ես քեզ չեմ սիրում:

I don’t love you.

LIVIANA.

Ինչո՞ւ ես այդպիսի բաներ ասում ինձ. ես քեզ չեմ ճանաչում:

Why are you saying such things to me? I don’t know you.

ANDROMEDA.

Բայց ես ճանաչում եմ քեզ, Ռոման։

But I know you, Roman.

LIVIANA.

Ո՞վ եմ ես քո կարծիքով:

Who do you think I am?

ANDROMEDA.

Երբեք Ամազոն, այլ սրիկա: Դուք կոպիտ եք, ամբարտավան, հիմար և մուրացկան: Դու երեք մասից կոտրված տիկին ես, պոռնիկի աղջիկ, հայելի դիտող, թշվառ հիմար։ Դու ստրուկ ես, ով պատրաստ է դավաճանել իր քույրերին՝ իր տիրոջ չար ծառայությունը կատարելու համար։ Դու մի կին ես, որ եթե փորձի ժխտել այս կոչման ամենաչնչին վանկը, ես կծեծեմ նրան, մինչև շան պես հաչա։

Never an Amazon, but a villainess. You are rude, arrogant, stupid and a beggar. You are a lady broken in three parts, a harlot’s daughter, a mirror-gazer, a miserable fool. You are a slave who is ready to betray her sisters to do her master’s evil service. You are a woman who, if she tries to deny the slightest syllable of this title, I will beat her until she barks like a dog.

LIVIANA.

Էգադս, ինչ հրեշավոր մարդ ես, որ այդքան անհարգալից ես վերաբերվում նրան, ով ոչ քեզ ճանաչում է, ոչ էլ ծանոթ է։

Egads, what a monstrous person you are to treat someone who neither knows nor is acquainted with you so disrespectfully.

ANDROMEDA.

[Draws her sword.] Դու ինձ ճանաչում ես։ Երկու օր առաջ չէ՞ր, որ քեզ գետնին գցեցի ու թագուհու աչքի առաջ ծեծեցի։ Քո սուրդ հանիր, անմիտ, որ թեև գիշեր է, և լուսինը փայլում է, ես քեզ այնպես կանեմ, որ լուսնի լույսն այս թրի պես խոցի քեզ, անամոթ հռոմեացի ստրուկ։

You know me. Wasn’t it two days ago that I threw you to the ground and beat you in front of the queen? Draw your sword, you fool, for although it is night and the moon is shining I will make the moonlight pierce you like a sword, you shameless Roman slave.

LIVIANA.

[Shouting.] Օգնիր, հե՜յ։ Սպանություն. Օգնե՛ք։

Help, hey! Murder. Help!

ANDROMEDA.

[Begins beating her.] Սիֆիլիտ բորոտ կախարդ`:

Syphilitic leper witch!

[Molpadia enters with her sword drawn, followed by the Bellona, Amadeus, Telepyleia & Servants.]

MOLPADIA.

Ին՞չ կայ, ի՞նչ է պատահել, բաժանուեցէ՛ք:

What’s going on? What’s the matter? Stop fighting!

ANDROMEDA.

[To Liviana.] Եթե ուզում ես, արի ու կծիր, փոքրիկ աղջիկ։ Արի, ես էլ քո ճաշը կպատրաստեմ։ Արի, հռոմեական պոռնիկ, առաջ արի։

If you want, come and have a bite, little girl. Come, I’ll make your dinner too. Come, Roman harlot, come forward.

TELEPYLEIA.

Սու՛ր, զէ՛նք, ի՞նչ է պատահել այստեղ:

Seriously, what happened here?

BELLONA.

Ձեր վէճը ինչի՞ մասին է:

What is your argument about?

LIVIANA.

Շունչս կտրվում է, տիկինս։

I’m out of breath, my lady.

ANDROMEDA.

Զարմանալի չէ։ Դուք այսպիսի քաջություն եք ցուցաբերել։ Այ հռոմեացի պոռնիկ, բնությունը մերժել է քեզ։ Դերձակը քեզ պիտի սարքած լինի։

No wonder. You have shown such courage. You Roman harlot, nature has rejected you. The tailor must have made you.

BELLONA.

Շատ տարօրինակ ես ասել, թե դերձակը կնոջն է դարձնում։

It’s very queer that you said that a tailor can make the woman.

ANDROMEDA.

Այո՛, տիկին, քարագործը կամ նկարիչը չէին կարող այսքան անպետք բան սարքել, եթե նույնիսկ օրերով աշխատեին։ Միայն դերձակ։

Yes, ma’am, a stonemason or a painter could not have made something so useless, even if they had worked for days. Only a tailor could.

BELLONA.

Բայց, ասացէք, ինչի՞ց ծագեց ձեր վէճը:

But tell me, what caused your argument?

LIVIANA.

Այս խեղճ պառավը, ում կյանքը ես խնայեցի՝ հարգելով նրա սպիտակ մազերին։

This poor old woman, whose life I spared out of respect for her white hair.

ANDROMEDA.

[To Liviana.] Դու հռոմեական լակոտ: Անպետք նամակ։ [To Bellona.] Տիկինս, եթե ինձ հրաման տաս, ես ոտքով կխփեմ այս կոպիտ պոռնիկին նրա հետույքը:

You Roman puppy. A useless letter. My lady, if you give the order I will kick this rude bawd in the ass.

BELLONA.

[To Andromeda.] Լռիր, անպիտան, կոպիտ, թշվառ կին։ Չգիտե՞ս ինչպես հարգել ինձ։

Shut up, you worthless, rude, miserable woman. Don’t you know how to respect me?

ANDROMEDA.

Այո՛, տիկին, գիտեմ. բայց բարկութիւնն էլ իրաւունքներ ունի:

Yes, madam, I know; but anger has its rights.

BELLONA.

Ինչո՞ւ ես բարկացել:

Why are you angry?

ANDROMEDA.

Որովհետև այդպիսի ստրուկը համարձակվում է իր կողքին սուր վերցնել, երբ Հռոմը ազնվականության նշան չունի։ Այսպիսով, ժպտացող պոռնիկները, ինչպես մկները, կրծում են սրբազան կապերը, որոնք չափազանց ամուր են կոտրվելու համար: Նրանք շոյում են ամեն կիրք, որ այրվում է իրենց տիրուհու սրտում, յուղ են լցնում կրակի վրա։ Նրանք հերքում են, հաստատում են և հալցիոնի պես միշտ իրենց կտուցը շրջում են այն ուղղությամբ, որտեղից քամիները փչում են իրենց տիկնանց քմահաճույքով։ Եվ շների պես նրանք ոչինչ չգիտեն, քան հետևել։ [To Liviana.] Թող ժանտախտը հարվածի քո գունատ դեմքին, Ռոման, դու ծիծաղո՞ւմ ես իմ խոսքերի վրա, կարծես ես խելագար լինեմ:

For such a slave dares to take a sword at her side, when Rome has no sign of nobility. Thus smiling harlots, like mice, gnaw at sacred bonds, too strong to be broken otherwise. They caress every passion that burns in their mistress’ heart, they pour oil on the fire. They deny, they affirm, and like halcyon they always turn their beaks in the direction from which the winds blow at the whim of their mistresses. And like dogs they know nothing but to follow. May the plague strike your pale face, Roman, do you laugh at my words as if I were mad?

BELLONA.

Ի՞նչ է, խելագար ես, պառավ։

What is it, are you mad, old woman?

TELEPYLEIA.

Ինչո՞ւ կռուեցիք. դու մեզ այն ասա:

How did this fight begin? Tell us that.

ANDROMEDA.

Երբեք երկու հակադրություններ չեն եղել այնպես, ինչպես ես և այս պոռնիկը:

Never were there two opposites like me and this bawd.

BELLONA.

Ինչո՞ւ ես նրան այդպէս հայհոյում, նրա մեղքն ի՞նչ է:

Why do you curse like that, what is her fault?

ANDROMEDA.

Նրա կերպարանքն ինձ հաճելի չէ:

I don’t like her shape.

BELLONA.

Ոչ էլ իմս, անշուշտ: Ոչ էլ սրանը: Ոչ էլ սրանը:

Not mine, of course. Nor this. Nor this.

ANDROMEDA.

Տիկին, իմ գործս է ճշմարիտ խօսել: այո՛, տեսել եմ իմ ժամանակին լաւագոյն դէմքեր, քան այժմ տեսնում եմ այս ուսերի վրայ, իմ աչքիս առաջ:

Madam, it is my business to tell the truth. Yes, I have seen better faces in my time than I see now on these shoulders, before my eyes.

BELLONA.

Սա այն կանանցից է, ում ժամանակին գովաբանում են իրենց կոպտության համար, իսկ հետո միշտ ձևացնում են Լիկոպիայի ազնվականներ՝ ստիպելով նրանց փոխել իրենց մաքուր տեսքը՝ իրենց փտած ինտերիերին համապատասխանեցնելու համար: «Նա ազնվական ամազոնուհի է, նա պետք է ճշմարտությունն ասի»։ Ես ճանաչում եմ կայսրության դավաճաններին, երբ տեսնում եմ նրանց։ Այս կանայք ավելի խորամանկ ու կոռումպացված են իրենց անկեղծությամբ, ավելի ստոր են իրենց մտադրություններով, քան հպարտությունից զրկված քսան անմիտ հռոմեացի ստրուկները։

This is one of those women who are once praised for their rudeness, and then always pretend to be nobles of the She-Wolf, forcing them to change their pure appearance to match their rotten interior. “She is a noble Amazon, she must tell the truth.” I know traitors to the Empire when I see them. These women are more cunning and corrupt in their sincerity, more base in their intentions, than twenty foolish Roman slaves deprived of pride.

ANDROMEDA.

[Sweetly.] տիկին իմ, ճշմարի՛տ. անկեղծ իսկութեամբ, եթէ ինձ թոյլ տայ ձեր մեծութիւնը, որի շնորհը այն լուսաճաճանչ պսակի նման, որ շողշողում է ֆեբոսի ճակատին:

My lady, indeed. In all truth, if your majesty will permit me, whose grace is like a brilliant crown that shines on the brow of Phoebus.

BELLONA.

Ին՞չ ես ուզում ասել:

What do you mean by this?

ANDROMEDA.

Ուզում եմ ոճս փոխել, քանի որ դա այդքան ձեզ տհաճելի է: Ես ընդունում եմ, տիկին, որ շողոքորթ չեմ: Նա, որ ձեզ խաբել է պարզ խօսելով, մի պարզ սրիկայ է եղել, ինչ որ ես չեմ կարող լինել, որչափ էլ խնդրէիք ինձ:

I want to change my style, because it is so distasteful to you. I admit, madam, that I am not flattering. She who deceived you with simple talk was a simple villainess, which I cannot be, no matter how much you ask me.

BELLONA.

[To Liviana.] Ինչո՞վ ես սրան անարգանք հասցրել:

How have you insulted her?

LIVIANA.

Ես երբեք չեմ արել: Մի քանի օր առաջ թագուհին սխալմամբ ուզեց հարվածել ինձ, իսկ այս թշվառ կինը կատաղած թիկունքից հրեց ինձ ու գցեց գետնին։ Երբ ես ընկա, նա հայհոյեց, թքեց վրաս, համարձակ ձևացավ, այնպես որ գովասանքի արժանացավ թագուհու կողմից։ Այսօր կրկին, հիշելով իր նախկին քաջությունը, նա իր սուրը քաշեց վրաս։

I never did. A few days ago the queen mistakenly wanted to hit me and this wretched woman, in a rage, pushed me from behind and threw me to the ground. When I fell, she cursed, spat on me and pretended to be brave so that she was praised by the queen. Today again, remembering her former courage, she drew her sword on me.

BELLONA.

Կոճղեր բերեցէք: Համառ, ծեր կախարդ: Սիրելի պառավ, մենք քեզ կսովորեցնեն:

Bring out the stocks! We’ll teach you, you stubborn old witch, you arrogant biddy.

ANDROMEDA.

Տիկին, ես շատ ծեր եմ, որպեսզի սովորեմ հիմար չլինել։ Ես թագուհու ծառան եմ և հիմա եկել եմ քեզ մոտ նրա հրամանով։ Նման վարքագծով դուք շատ քիչ հարգանք և ամենալկտի չարություն դրսևորեցիք կայսրության նկատմամբ։

Madam, I am too old to learn not to be a fool. I am the queen’s servant, and I have come to you now by her command. By such conduct you have shown very little respect and the most impudent malice towards the empire.

BELLONA.

Երդւում եմ կեանքիս եւ պատուիս վրայ. նա մինչեւ կէսօր այնտեղ կը նստի:

I swear on my life and honor, she will sit there until noon.

AMADEUS.

Ին՞չ, մինչեւ կէսօ՞ր: Ոչ, մինչեւ գիշեր, ամբողջ գիշերն էլ:

What, until noon? No, until night, all night long.

ANDROMEDA.

[To Amadeus.] Պարոն, եթե ես լինեի ձեր մոր շունը, դուք ինձ հետ այդպես չէիք վարվի։

Sir, if I were your mother’s dog, you wouldn’t treat me like this.

AMADEUS.

Բայց դու, ճիշտն ու սխալը ճանաչելով, շուն չես, այլ ուղղակի վախկոտ, խայտառակելով Ամազոնի հպարտությունը։

But you, knowing right from wrong, are not a dog, but simply a coward, disgraceful to the pride of the Amazons.

BELLONA.

Ահա հենց այսպիսի վախկոտության մասին է մեզ զգուշացրել ձեր եղբայրը։

This is exactly the kind of cowardice your brother warned us about.

[The stocks are brought out.]

TELEPYLEIA.

Ես խնդրում եմ ձեր մեծությանը վերանայել դա անելը: Մեր բարի թագուհին, անշուշտ, կպատժի մեզ դրա համար, որովհետև նման անպատիվ պատիժը արժանի է միայն ամենաստոր սրիկաներին՝ նրանց գողությունների և այլ գռեհիկ մեղքերի համար։

I beg your Majesty to reconsider doing this. Our good Queen will certainly punish us for this, for such a dishonorable punishment is deserved only by the lowest of scoundrels for their thefts and other vulgar sins.

BELLONA.

Ինքս կը լինեմ պատասխանատուն:

I’ll take responsibility for it.

AMADEUS.

Եղբայրս էլ ավելի կնեղանա, որ իր ծառային դաժանորեն անարգել են ու ծեծել, զուտ այն պատճառով, որ այս կինը կատարել է իր հրամանը։

My brother will be even more upset that his servant was brutally insulted and beaten, simply because this woman carried out his order.

[Andromeda is put in the stocks.]

AMADEUS [cont.]

[To Bellona.] Եկ, ազնիւ տիկինս, գնանք այստեղից:

Come, my noble lady, let’s get out of here.

[All exit save Telepyleia & Andromeda.]

TELEPYLEIA.

Ես շատ եմ ցավում քեզ համար, իմ ընկեր: Դա Բելոնայի կամքն է։ Ես կփորձեմ բարեխոսել ձեզ համար:

I am very sorry for you, my friend. It is Bellona’s will. I will try to intercede for you.

ANDROMEDA.

[Laughing.] Մի արեք դա, խնդրում եմ: Ես շատ եմ հոգնել ճամփորդությունից և չեմ քնել։ Ի՞նչ ավելի լավ հնարավորություն, քան հիմա, հա՞:

Don’t do it, please. I’m very tired from the journey and haven’t slept. What better opportunity than now, eh?

TELEPYLEIA.

Ինձ դուր է գալիս դու։ Այդպես է լինում, երբ թույլ ես տալիս, որ քո որդիները իշխեն։ Այն, ինչ նա անում է, կարող է վատ հետեւանքներ ունենալ։[Exits.]

I like you. That’s what happens when you let your sons rule. What he does will have bad consequences.

ANDROMEDA.

Բարի Աթենա, դու ուղղակի ապացուցում ես հին ասացվածքը, որ ամեն ինչ վատից ավելի վատ է գնում: [Takes out a letter.] Վե՛ր կաց, լուսին, և լուսի՛ր ինձ վրա, որ ես կարդան այս նամակը։ Միայն թշվառներին են շնորհվում հրաշքներ: Ես գիտեմ, որ այս նամակը Քերուբինոյից է, որը, բարեբախտաբար, գիտի թագուհուն այս դիմակի տակ կերակրելու իմ փորձերի մասին։ [Reads.] «Նա ժամանակ կունենա ամեն ինչ մի կողմ դնելու հիմա, երբ հեռու է այս երկրի հրեշավոր վիճակից»։ Ես ուժասպառ եմ եղել և շատ երկար եմ արթնացել։ Ես կօգտվեմ իմ հոգնածությունից և կփակեմ հոգնած աչքերս, որպեսզի չտեսնեմ իմ նվաստացուցիչ վիճակը։ Բարի գիշեր, լուսին: Բարի գիշեր, գդալ: Բարի գիշեր, մի գունդ մուշ։ Բարի գիշեր, պառավն ասում է՝ լռիր։[Falls asleep.]

Good Athena, you are just proving the old saying that things go from bad to worse. Rise, moon, and shine upon me, that I may read this letter. Only the wretched are granted miracles. I know that this letter is from Cherubino, who, fortunately, knows of my attempts to nurse the queen under this mask. “She will have time to put everything aside now that she is far from the monstrous state of this country.” I have been exhausted and have been awake too long. I will take advantage of my weariness and close my tired eyes so as not to see my humiliating condition. Good night, moon. Good night, spoon. Good night, bowl of mush. Good night, old lady saying hush.