CHARACTERS [so far, in order of appearance.]

LADY ANDROMEDA. Lykopis’ chief advisor, later disguised as Hippolyte. Her name means, “Ruler of Men.”

LADY TELEPYLEIA. Lykopis’ oldest friend and sometimes lover. Her name means, “Far Vision.”

MOLPADIA. Telepyleia’s bastard daughter. Her name means, “Death Song.”

QUEEN LYKOPIS OF THEMYSCIRA. Elderly Amazon. Her name means, “She-Wolf.”

LADY BELLONA. Lykopis’ daughter-in-law. Married to Titus.

LADY OCTAVIA. Lykopis’ daughter-in-law. Married to Amadeus.

LORD TITUS. Lykopis’ oldest son

LORD AMADEUS. Lykopis middle son.

LORD CHERUBINO. Lykopis youngest son, later disguised as Hellequin, Lykopis’s Fool.

QUEEN OF ARMENIA. Connoisseur of boys.

LADY PHOEBE. Also connoisseur of boys.

PYRGOMACHE, Elder daughter to Telepyleia. Her name means, “Fiery Warrior.”

LIVIANA, Roman slave and confidant to Titus.

A Hall in Octavia’s Palace. Andromeda enters, disguised as Hippolyte.

ANDROMEDA.

Թէ կարողանամ ձայնս էլ փոխել եւ օտար մարդու շեշտը ձեւացնել, գուցէ իմ բարի մտադրութիւնը կարենայ հասնել այն յաջողութեան, որի պատճառով դէմքս ծպտել եմ: Արդ, աքսորուած Անդրոմեդա, եթէ կարող ես ծառայել նրան, որ քեզ պատժել է … O՜ երանի՜ թէ այդ քեզ յաջողուէր … հայնժամ քո տիկինը, որին սիրում ես, կարող է տեսնել գործ դրուած ջանքդ:

If I could change my voice and adopt a foreign accent, perhaps my good intentions would achieve the success for which I have hidden my face. Now, exiled Andromeda, if you can serve her who has punished you … O would that you could succeed … while the lady you love can see your efforts in action.

[Drums play offstage. Lykopis and her Amazons enter from hunting.]

LYKOPIS.

Մի րոպէ չուշացնէք ճաշս. գնացէք եւ շուտ պատրաստեցէք:

Don’t delay my dinner for a minute. Go and prepare it quickly.

[Servant I exits.]

LYKOPIS [cont.]

[To Andromeda.] Ին՞չ է, ո՞վ ես դու:

What is it, who are you?

ANDROMEDA.

Ես այստեղ բոլորի պես եմ՝ կին, իմ տիկին։

I am like everyone else here: a woman, my lady.

LYKOPIS.

Արհեստդ ի՞նչ է: ի՞նչ ես ուզում մեզնից:

What is your profession? What do you want from us?

ANDROMEDA.

Արհեստս այս է չլինել պակաս, քան ինչ որ երեւում եմ, ծառայել հաւատարմութեամբ նրան, ով որ ինձ վստահանայ, սիրել նրան, ով որ ազնիւ է: Ընկերութիւն անել նրա հետ, ով որ շատ գիտէ, քիչ կը խօսի. վախենալ դատաստանից, մաքառել, երբ ուրիշ ճար չկայ, եւ ձուկ չուտել:

My craft is to be no less than I appear, to serve faithfully those who trust me, to love those who are honest, to befriend those who know much but speak little, to fear judgment, to fight when there is no other choice and not to eat fish.

LYKOPIS.

Ո՞վ ես դու:

Who are you?

ANDROMEDA.

Շատ ազնվասիրտ Ամազոնուհի և թագուհու պես աղքատ:

A noble-hearted Amazon and as poor as the Queen.

LYKOPIS.

Եթէ դու նոյնչափ աղքատ ես, ինչպէս հպատակ, որչափ նա` ինչպէս թագուհի, իրա՜ւ որ շատ աղքատ ես: Ին՞չ ես ուզում: Ի՞նչ ես ուզում։

If you are as poor as a subject as she is as a queen, you are indeed very poor. What do you want?

ANDROMEDA.

Ծառայութիւն:

To serve.

LYKOPIS.

Ո՞ւմ կ`ուզէիր ծառայել:

Whom do you want to serve?

ANDROMEDA.

Քեզ:

You.

LYKOPIS.

Դու ինձ ճանաչո՞ւմ ես, աղջիկ:

Do you know me, girl?

ANDROMEDA.

Ոչ, տիկին, բայց ձեր դեմքին ինչ-որ բան կա, որը ստիպում է սիրտս ձեզ անվանել իմ տիկին։

No, madam, but there is something in your face that makes my heart call you my lady.

LYKOPIS.

Ին՞չ է այդ:

What is that?

ANDROMEDA.

Իշխանութիւն:

Authority.

LYKOPIS.

Ին՞չ ծառայութիւններ կարող ես անել:

What services can you perform?

ANDROMEDA.

Ես կարող եմ լաւ գաղտնիք պահել, ձի հեծնել, վազել, աղաւաղել մի հետաքրքիր պատմութիւն, կատարել մի պարզ պատուէր համարձակ կերպով: Ամէն ինչ, որ հասարակ մարդիկ կարող են անել, ես էլ կարող եմ, եւ ամենալաւ բանն իմ մէջ փութաջանութիւնս է:

I can keep a secret well, ride a horse, run, twist an interesting story, carry out a simple order with courage. Everything that ordinary people can do, I can do and the best thing about me is my diligence.

LYKOPIS.

Քանի՞ տարեկան ես:

How old are you?

ANDROMEDA.

Ոչ այնքան երիտասարդ, տիկին, որպեսզի սիրահարվեմ կնոջը նրա երգելու համար, ոչ էլ շատ ծեր, որպեսզի որևէ բանի համար զայրանամ նրա վրա: Ես քառասունութ տարի ունեմ իմ գոտում։

Not too young, ma’am, to fall in love with a woman for her singing, nor too old to be angry with her for anything. I have forty-eight years under my belt.

LYKOPIS.

Հետևիր ինձ, աղջիկ, դու պետք է ինձ ծառայես։ Եթե ճաշից հետո դու ինձ դեռ այնքան հաճելի թվաս, ես քեզնից չեմ բաժանվի։ [To her Attendants.] Որտե՞ղ է Հելեկինը: [To Andromeda.] Գնա, զանգիր Հելեկինին այստեղ:

Follow me, girl, you must serve me. If after dinner you still seem so pleasant to me I will not part with you. Where is Hellequin? Go, call Hellequin here.

[Liviana enter.]

LYKOPIS [cont.]

Հեյ, հեյ, Ռոման, որտե՞ղ է իմ որդին:

Hey, hey, Roman, where’s my son?

LIVIANA.

Ներեցէք ինձ:[Exits.]

Excuse me.

LYKOPIS.

Ի՞նչ է ասում այդ ստրուկը: Հետ կանչիր այդ ապուշին։

What is that slave saying? Call that idiot back.

[Amazon Warrior I exits.]

LYKOPIS [cont.]

Որտե՞ղ է Հելեկինը, հեյ: Թվում է, թե ամբողջ աշխարհը քնած է։

Where’s Hellequin, hey? It seems like the whole world is asleep.

[Amazon Warrior I returns.]

LYKOPIS [cont.]

Ինչի՞ մասին էր այդ հռոմեացի ծառան այդքան կոպիտ։

What was that Roman slave so rude about?

AMAZON WARRIOR I.

Տիկինս, ասում է՝ տղադ լավ չէ։

My lady, she says that your son is not well.

LYKOPIS.

Ինչո՞ւ այդ թշուառականը ետ չդարձաւ, երբ որ ես նրան կանչեցի:

Why didn’t that poor thing come back when I called to her?

AMAZON WARRIOR I.

Տիկինս, ստրուկն ինձ ուղղակի պատասխանեց, որ չի ուզում գալ։

My lady, the slave simply replied to me that she did not want to come.

LYKOPIS.

[Flabbergasted.] Ի՞նչ:

What?

AMAZON WARRIOR I.

Տիկին, ես չգիտեմ, թե ինչ է տեղի ունեցել, բայց ինձ թվում է, որ ձեր մեծությանը այժմ չեն հյուրասիրում նախկինի նման ջերմությամբ և կարգուկանոնով։ Ե՛վ հասարակ ծառաները, և՛ ձեր հարսը, և՛ ձեր տղան շատ են թուլացրել իրենց քաղաքավարությունը։

Madam, I do not know what has happened, but it seems to me that your majesty is not now being entertained with the same warmth and order as before. Both the common servants, your daughter-in-law and your son have greatly lessened their courtesy.

LYKOPIS.

Դու՞ք նույնպես այդպես եք կարծում:

Do you think so, too?

AMAZON WARRIOR I.

Տիկին իմ, աղերսում եմ ձեզ, որ ներէք ինձ, եթէ սխալւում եմ: Սակայն իմ անձնուիրութիւնը չի կարող լուռ մնալ, երբ որ խորհում եմ, որ ձերդ մեծութիւնը արհամարհուած է:

My lady, I beg you to forgive me if I am mistaken. But my pride cannot remain silent when I think that your majesty has been slighted.

LYKOPIS.

[Sighs.] Դուք ինձ հիշեցնում եք մի բան, որը ես ինքս եմ նկատել։ Վերջերս մի տեսակ անուշադրություն եմ նկատում, բայց դա ավելի շատ վերագրում եմ իմ խանդի անհավատությանը, քան որևէ հստակ մտադրության կամ չար մտքի։ Ես պետք է ավելի ուշադիր քննեմ. Բայց որտե՞ղ է Հելեկինը: Երկու օր է՝ աղջկան չեմ տեսել։

You remind me of something I have noticed myself. I have noticed a kind of inattention lately, but I attributed it more to my jealous incredulity than to any clear intention or evil thought. I must examine this more carefully. But where is Hellequin? I have not seen the girl for two days.

AMAZON WARRIOR I.

Տիկին, այն պահից, երբ մեր սիրելի, փոքրիկ վարպետը գնաց Հայաստան, Հելլեկինը շատ ընկճված է:

Madam, ever since our cute little master went to Armenia, Hellequin has been very depressed.

LYKOPIS.

[Glaring.] Մի խոսեք սրամիտ երեխաների մասին, բայց ես ինքս դա նկատեցի: [To Servant I.] Գնա, ասա որդուս, որ ուզում եմ խոսել նրա հետ:

Don’t talk to me about cute kids, but I noticed it myself. Go tell my son I want to talk to him.

[As Servant I exits Liviana enters.]

LYKOPIS [cont.]

Աղջիկ, դու! Արի այստեղ, թույլ տուր քեզ տեսնել։ Ո՞վ եմ ես, ստրուկ:

Girl, you! Come here, let me see you. Who am I, slave?

LIVIANA.

Իմ տիրոջ մայրը։

My master’s mother.

LYKOPIS.

Իմ տիրոջ մա՞յրը։ Հռոմեական ստրուկ! Մի շո՜ Խորամանկ պոռնիկ!

My master’s mother? A Roman slave! A dog! A cunning whore!

[Lykopis starts hitting Liviana.]

LIVIANA.

Ես ձեր ասածներից ոչ մէկը չեմ, տիկին իմ, խնդրեմ ինձ ներէք:

I am none of those things you said, my lady, please forgive me.

LYKOPIS.

Դու համարձակվո՞ւմ ես կոպիտ լինել իմ հանդեպ, անզգա ստրուկ։

Do you dare to be rude to me, you callous slave?

[Lykopis keeps hitting Liviana.]

LIVIANA.

Ես թույլ չեմ տա, որ ինձ հարվածեք, տիկին:

I will not let you hit me, madam.

[Andromeda trips Liviana.]

ANDROMEDA.

Հիմա գլորվիր գետնին, կեղտոտ ռեգբիստ։

Now roll on the ground, you dirty rugby player.

LYKOPIS.

Շնորհակալություն, աղջիկ: Դուք ծառայել եք ինձ, և ես պետք է սիրեմ ձեզ:

Thank you, girl. You have served me and I must love you.

ANDROMEDA.

Արի, հռոմեացի աղախին, վեր կաց, կորիր, ես քեզ կսովորեցնեմ հասկանալ ամազոնյան պատիվը։ Դուրս արի, դուրս արի։ Եթե ուզում ես, որ մի անգամ էլ մատով մատնեմ քո հաստլիկ հետույքը, մնա։ Եթե ոչ, դուրս արի, դուրս արի: Անկախ նրանից, թե ձեր գլխում ինչ-որ բան կա, թե ոչ, արագ գնացեք:

Come, Roman slave girl, get up, get lost, I will teach you to understand Amazonian honor. Get out, get out. If you want me to finger your fat ass one more time, stay. If not, get out, get out. Whether you have anything in your head or not, go quickly.

[Andromeda pushes and shoves Liviana off-stage.]

LYKOPIS.

Լաւ՛, իմ բարի ծառաս, շնորհակալ եմ քեզնից, ահա ծառայութեանդ մի կանխավճար:

Well, my good servant, I thank you, here is an advance payment for your service.

[As Lykopis gives Andromeda money the Cherubino enters disguised as Hellequin.]

CHERUBINO.

Թույլ տվեք նրան էլ պարգեւատրել։

Let me reward her, too.

[The Cherubino hands Andromeda his fool’s cap.]

LYKOPIS.

[Delighted.]Որտե՞ղ էիր, սիրելի չարաճճի։ Ինչպե՞ս ես։

Where have you been, my dear mischievous one? How are you?

CHERUBINO.

[To Andromeda.] Տիկին, խնդրում եմ, կդնե՞ք իմ գլխարկը:

Ma’am, would you please put my hat on?

ANDROMEDA.

Ինչո՞ւ, խենթուկ:

Why, you fool?

CHERUBINO.

Որովհետև դու եկել ես տաղանդ չունեցող տիկնոջ պաշտպանը լինելու։ Եթե քամու ժամանակ չես կարող կողքից ժպտալ, շուտով կմրսես։ Ահա, վերցրու իմ գլխարկը: Եթե ուզում ես հետևել նրան, պետք է իմ գլխարկը դնես քո գլխին։ [To Lykopis.] Ինչպե՞ս ես, մորաքույր։ Ես կցանկանայի, որ ես իմ սեփական հիմարն ունենայի:

Because you have come to be the protector of a lady without talent. If you cannot smile from the sidelines when the wind blows, you will soon catch a cold. Here, take my hat. If you want to follow her, you must put my hat on your head. How are you, Auntie? I wish I had my own fool.

LYKOPIS.

Ինչու՞, իմ խենթ աղջիկ:

Why, my sassy girl?

CHERUBINO.

Քանի որ տղաները հիմար են, նա կփոխարինի նրան, ում դուք հիմարաբար նվիրել եք:

Because boys are foolish, he will replace the one you foolishly gave away.

LYKOPIS.

Զգույշ եղիր, աղջիկ, ես դեռ կարող եմ քեզ մտրակել։

Be careful, girl, I can still whip you.

CHERUBINO.

Ճշմարտությունը շուն է, որը պետք է մնա բուծարանում: Դուք կարծում եք, որ կարող եք այն մտրակել, բայց դա միայն փորում է և գարշահոտում:

Truth is a dog that should stay in the kennel. You think you can whip her, but that only makes her fart and stink.

LYKOPIS.

Ի՜նչ դառն լեղի` ինձ համար:

What bitter bile for me!

CHERUBINO.

Մորաքույր, մի երգ սովորեցնեմ։

Auntie, let me teach you a song.

LYKOPIS.

Սովորեցրու:

Teach me.

CHERUBINO.

Ուշադիր լսիր, հզոր թագուհի:

Listen carefully, mighty queen.

[Sings.] «My man ain’t actin’ right, he stays out late every night.

I feel so blue, don’t know what to do

Every woman in my place is bound to feel blue, too.

My man’s got teeth like a lighthouse in the sea

& every time he smiles, he throws his light on me.

I’m gonna buy myself a graveyard all my own

Gonna kill my man when he finally comes home.»

[Ida Cox’s, “Any Woman’s Blues” (1923).]

ANDROMEDA.

Եվս մեկ պատճառ, թե ինչու տղամարդկանց հետ խառնվելը միայն արցունքներով է ավարտվում:

Another reason why messing with men only ends in tears.

CHERUBINO.

Արցունքները միակ արժույթն է, որը հասկանում են որդիներն ու սիրահարները:

Tears are the only currency that sons and lovers understand.

LYKOPIS.

Դու դառն ես, նույնիսկ երբ ինձ ծիծաղեցնում ես։

You are bitter, even when you make me laugh.

CHERUBINO.

Հորաքույր, գիտե՞ս ինչն է ավելի տխուր, քան գաղտնիությունը:

Auntie, do you know what’s sadder than confidentiality?

LYKOPIS.

Ոչ, սիրելիս, սովորեցրու:

No, my dear, teach me.

CHERUBINO.

[Sings.] «This is confidential that I’ll tell to you

‘Cause I know that you have trouble, just the same as all folks do

Oh, it’s about this world and the folks herein

It’s about women and deceivin’ men

All that I’ll tell you, folks, I’ve paid so dear to know.

I said I’ve once loved a man better than any man I’d seen

I couldn’t help but love him, he treated me like a queen.

Lord, I left my home thinkin’ I would be his bride
But he drug me around and now he’s thrown me aside.

I said goodbye people, please don’t spread the news

‘Cause everything I’ve told you is strictly confidential blues.»

[Ida Cox’s, “Confidential Blues” (1924).]

LYKOPIS.

Ինձ հիմա՞ր ես ասում, աղջիկ։

Are you calling me stupid, girl?

CHERUBINO.

Ոչինչ։ Ձեր մյուս բոլոր կոչումները դուք տվել եք ձեր որդիներին, բարեբախտաբար, սա ձեր անդրանիկ իրավունքն է։

Vo’chinch. You’ve given all your other titles to your sons, fortunately, this is your birthright.

ANDROMEDA.

Տիկինս, սա ամենևին էլ խելագարություն չէ։

Madam, this is not lunacy at all.

CHERUBINO.

Ոչ, մորաքույր: Մենք պետք է լռենք այդ մասին։ Եթե ձեր տղաներն իմանային, որ ես խելագարության մենաշնորհ ունեմ, նրանք էլ կպահանջեին այդ ամենը։

No, Auntie. We must keep quiet about it. If your sons knew that I had a monopoly on madness, they would demand it all, too.

[Sings.] «Now I’m not rough, I don’t bite

The man that gets me got to treat me right

Lord, I’m crazy ’bout my lovin’

Like to have my fun

And if you want me to love you

Do something that you’ve never done.»

[Ida Cox’s, “Weary Way Blues” (1923).]

LYKOPIS.

Երբվանի՞ց ես այդքան երգերով լցված, աղջիկ։

Since when are you so full of songs, girl?

CHERUBINO.

Առաջին օրվանից, մորաքույր, դու քո որդիներին հայր ես դարձրել։ Մեզանից մեկը պետք է բլյուզ երգի:

From day one, auntie, when you made your sons into fathers. One of us has to sing the blues.

[Singing.] «I hear these women ravin’ ’bout their monkey men

About their triflin’ husbands and their no-good friends

These poor women sit around all day and moan

Wondering why their wandering papas don’t come home

But wild women don’t worry, wild women don’t have no blues

Now when you’ve got a man, don’t never be on the square

‘Cause if you do, he’ll have a woman everywhere

I never was known to treat no one man right

I keep ’em working hard both day and night

‘Cause wild women don’t worry, wild women don’t have the blues

I’ve got a disposition and a way of my own

When my man starts kicking, I let him find another home

I get full of good liquor, walk the streets all night

Go home and put my man out if he don’t act right

Wild women don’t worry, wild women don’t have the blues

You never get nothing by bein’ an angel child

You’d better change your ways and get real wild

I’m gonna tell you something, I wouldn’t tell you a lie

Wild women are the only kind that really get by

‘Cause wild women don’t worry, wild women don’t have the blues»

[Ida Cox’s, “Wild Women Don’t Have The Blues” (1923).]

[Titus enters.]

LYKOPIS.

Ինչպե՞ս ես, տղաս: Ինչո՞ւ ես խոժոռվում: Կարծես վերջերս շատ ես խոժոռվել։

How are you, my son? Why are you frowning? It seems you’ve been frowning a lot lately.

CHERUBINO.

[To Lykopis.] Դուք երբեք չեք անհանգստացել նրա հոգեկան վիճակի համար, երբ նա պարզապես համբուրեց ձեր հետույքը: [To Titus.] Այո, արևի մոտ, ես պետք է բռնեմ լեզուս։ Քո դեմքն ինձ այդպես է ասում, թեև դու ոչինչ չես ասում։ Հմմ, հմմ:

You never worried about his mental state when he just kissed your ass. Yes, by the sun, I should hold my tongue. Your face tells me so, even though you don’t say anything. Hmm, hmm.

[Sings.] «I’ve always heard that haste makes waste
So I believe in takin’ my time
The highest mountain can’t be raced
It’s something you must slowly climb
I want a slow and easy man
He needn’t ever take the lead
Cause I work on that long-time plan
And I ain’t a-lookin’ for no speed

I’m a one hour mama
So no one minute papa
Ain’t the kind of man for me …
Set your alarm clock papa
One hour, that’s proper
Then love me like I like to be

I don’t want no lame excuses
‘Bout my lovin’ bein’ so good
That you couldn’t wait no longer
Now I hope I’m understood

I’m a one hour mama …
I can’t stand no greenhorn lover
Like a rookie goin’ to war
With a load of big artillery
But don’t know what it’s for

He’s got to bring me a reference
With a great long pedigree
And must prove he’s got endurance
Or he don’t mean that to me

I don’t like no crowin’ rooster
What just kicks a lick or two
Action is the only booster
Of just what my man can do

I don’t want no imitation
My requirements ain’t no joke
Cause I’ve got pure indignation
For a guy what’s lost his stroke

I’m a one hour mama …
Set your alarm clock papa
One hour, that’s proper
Then love me like I like to be

I may want love for one hour
Then decide to make it two
Takes an hour before I get started
Maybe three ‘fore I’m through

I’m a one hour mama
So no one minute papa
Ain’t the kind of man for me»

[Ida Cox’s, “One Hour Mama” (1924).]

TITUS.

[To Lykopis.] Ոչ միայն, տիկինս, ձեր այս հիմարը, այլ ձեր ամեն մի ամբարտավան ամազոնուհին ամեն պահ փնթփնթում ու վիճում է ու անտանելի, կոպիտ իրարանցում է անում։ Տիկին, ես մտածեցի, որ երբ ես ձեզ պատմեմ այս բաների մասին, դուք անմիջապես վերջ կտաք դրանց։ Բայց այն ամենից, ինչ դուք ինքներդ եք վերջերս ասել և արել, ես շատ վախենում եմ, որ դուք ինքներդ պաշտպանում և խրախուսում եք ձեր թույլտվությամբ։ Եթե դա ճիշտ է, ձեր հանցագործությունը զերծ չէ նախատինքից, ոչ էլ շատ ժամանակ կպահանջվի դրան վերջ դնելու համար։

Not only, madam, this fool of yours, but every one of your arrogant Amazons is always grumbling and quarreling and making an intolerable, rude commotion. Madam, I thought that when I told you of these things you would put an end to them at once. But from all that you yourself have said and done lately, I am very much afraid that you are defending and encouraging yourself by your own permission. If that is true, your crime is not without reproach, nor will it take long to put an end to it.

LYKOPIS.

Դու իմ տղ՞ան ես:

Are you my son?

TITUS.

Բավական է, տիկին, ես ուզում եմ, որ դուք օգտագործեք ձեր կանացի իմաստությունը, որով ես գիտեմ, որ օժտված եք, և օգնեք ինձ պահպանել օրենքն ու կարգը իմ տանը։ Արդյո՞ք դա շատ է պահանջում:

Enough, madam, I want you to use that womanly wisdom of yours, which I know you are endowed with, and help me maintain law and order in my house. Is that asking too much?

LYKOPIS.

Կա՞յ այստեղ մի ոք, որ ինձ ճանաչի: Ո՛չ, սա Լիկոպիսիը չէ: Ո՛չ. միթէ՞ Լիկոպիսիը այսպէս է քայլում, այսպէս է խօսում: Ո՞ւր են աչքերը: Կամ նրա խելքը տկարանում է, եւ կամ թմրել է դատողութիւնը հա, արթո՞ւն է նա: Ո՛չ, անհնար է: Ո՞վ կարող է ինձ ասել, թէ ով եմ:

Is there anyone here who recognizes me? No, this is not Lykopis. No. Is Lykopis walking like this, talking like this? Where are her eyes? Either her mind is failing, or her judgment is dulled, is she awake? No, it is impossible. Who can tell me who I am?

CHERUBINO.

Դու Լիկոպիսի ստվերն ես։

You’re Lykopis’ shadow.

LYKOPIS.

Ես ուզում եմ իմանալ, քանի որ կարծում էի, որ ունեմ տղաներ, ովքեր սիրում են ինձ:

I want to know because I thought I had boys who loved me.

CHERUBINO.

Տղաներ, ովքեր ցանկանում են ձեզ հնազանդ մայր դարձնել:

Boys who want to make you an obedient mother.

LYKOPIS.

[To Titus.] Ինչ է քո անու՞նը, գեղեցիկ տղա:

What is your name, handsome boy?

TITUS.

Ձեր այս հանկարծակի մոռացությունը, տիկին, նման է ձեր մյուս վերջին աբսուրդներին։ Ես խնդրում եմ ձեզ հասկանալ, թե ինչ եմ ասում։ Դուք, լինելով տարեց, պետք է նաև իմաստուն լինեք։ Ահա հարյուր ամազոնուհիներ ունես, որոնք բոլորն այնքան կռվարար, քմահաճ ու լկտի են, որ մեր տունը դարձրել են կեղտոտ պանդոկ ու անկարգ հասարակաց տուն իրենց այլասերվածությամբ։ Նույնիսկ որկրամոլությունը երբեմն-երբեմն մի փոքր հանգստություն է պահանջում: Ուստի լսեք իմ խնդրանքը: Հանուն ձեր որդու, ով այժմ աղաչում է ձեզ, խնդրում եմ, մի փոքր կրճատեք ձեր շքախումբը և աշխատեք ձեզ պատվով պահել։ Գործիր այնպես, կարծես արժանի ես հարգանքի։

This sudden forgetfulness of yours, madam, is like your other recent absurdities. I beg you to understand what I am saying. You, being old, must also be wise. Here you have a hundred Amazons, all of whom are so quarrelsome, capricious, and impudent that they have turned our house into a filthy tavern and a disorderly brothel with their depravity. Even gluttony requires a little respite from time to time. Therefore, hear my plea. For the sake of your son, who now begs you, I beg you to reduce your retinue a little and try to behave with honor. Act as if you were worthy of respect.

LYKOPIS.

[Suddenly flying into a rage.] Դժոխք և դևեր. [To her Attendants.] Թամբիր իմ ձիերին, կանչիր իմ Ամազոնուհիներին։ [To Titus.] Անշնորհակալ անպիտան։ Ես ձեզ այլևս չեմ անհանգստացնի: Ես ունեմ ևս մեկ որդի, ով ինձ շատ ավելի է սիրում:

Hell and demons! Saddle my horses, call my Amazons. Ungrateful wretch. I will trouble you no more. I have another son who loves me much more.

[Lady Octavia enters.]

LYKOPIS [cont.]

Վայ այն կնոջը, ով շատ ուշ է զղջում: [To Octavia.] Տիկին, դուք ապականե՞լ եք իմ որդուն։ [To an Attendant.] Պատրա՞ստ են իմ ձիերը: [To Titus.] Թող քո սեփական անշնորհակալությունը թունավորի քեզ, այ քարասիրտ դև:

Woe to the woman who repents too late. Madam, have you corrupted my son? Are my horses ready? Let your own ungratefulness poison you, you stoney-hearted demon.

OCTAVIA.

Խնդրում եմ, տիկին, համբերատար եղեք։

Please, ma’am, be patient.

LYKOPIS.

[To Titus.] Այ ստոր սրիկա, դու ստում ես։ Իմ Ամազոնուհիները ընտրված ռազմիկներ են, ազնվագույն բնավորությամբ, ովքեր գիտեն պարտականության և պարկեշտության բոլոր պարտականությունները, ովքեր ամենազգույշ հարգանքով պահպանում են իրենց անվան անբիծ պատիվը։ Օ՜ մի փոքրիկ վիրավորանք, ինչպես քո տղամարդկությունը: Քերուբինոն քո համեմատ սուրբ էր, եղջյուրավոր ժելե։ Դուք աղավաղել եք իմ էության կառուցվածքը։ Դու իմ սրտից վերցրեցիր ամբողջ սերը և լցրեցիր այն մաղձով։ [Begins hitting herself in the head.] Օ՜, Լիկոպիս, Լիկոպիս, Լիկոպիս, թակի՛ր այս դուռը։ Այն ստացել է ձեր խելագարությունը և դուրս քշել ձեր թանկագին բանականությունը: [To her Attendants.] Եկեք գնանք, թող գնանք, աղջիկներ:

You vile scoundrel, you lie. My Amazons are chosen warriors, of the noblest character, who know all the duties of duty and decency, who guard with the most careful respect the spotless honor of their name. O! a small insult, like your manhood. Cherubino was holy compared to you, horned jelly. You have distorted the structure of my being. You have taken all the love from my heart and filled it with bile. O Lykopis, Lykopis, Lykopis, knock on this door. It has received your madness and driven out your precious reason. Let us go, let us go, girls.

OCTAVIA.

Տիկին, ես անմեղ եմ։ Ես չգիտեմ, թե ինչն է քեզ այդքան զայրացրել։

Madam, I am innocent. I don’t know what has made you so angry.

LYKOPIS.

Հնարավոր է, տիկին։ Լսիր ինձ, Աթենա, լսիր ինձ, սիրելի աստվածուհի, լսիր իմ աղաչանքը: Եթե մտադրվել էիք այս արարածին թագավոր դարձնել, փոխեք ձեր կամքը և ամուլություն բերեք նրա թագավորությանը: Թող նրա ոչ մի հաղթանակ մարտի դաշտում չծնվի նրան փառաբանելու համար։ Թող ամեն պահ դառնա սարսափելի, հրեշավոր տանջանք ու տանջի նրան։ Վտարե՛ք նրան։ Նրա բոլոր հայրական ուրախությունները վերածե՛ք ծաղրական վշտերի, որպեսզի նա զգա, թե օձի ժանիքից ինչ սուր է անշնորհակալ երեխա ունենալը։ Արի, գնանք, գնանք։[Exits.]

It is possible, lady. Hear me, Athena, hear me, dear goddess, hear my plea. If you had intended to make this creature a king, change your will and bring only barrenness to his kingdom. Let no victory of his on the battlefield be born to glorify him. Let every moment become a terrible, monstrous torment and torment him. Cuckold him. Turn all his fatherly joys into mocking sorrows, so that he may feel what a sharper than a serpent’s fang it is to have an ungrateful child. Come, let us go, let us go.

OCTAVIA.

[Stunned.] Ի՞նչ է պատահել հենց նոր։ Ինչո՞վ էր պայմանավորված այս ամենը։

What just happened? What caused all this?

TITUS.

Սիրելի՛ կին, խնդրում եմ, մի՛ տանջիր քեզ այդ պատճառով։ Ես մորս տղան եմ։ Սա իմ բեռն է։ Թողեք նրա ատելությունը այն ասպարեզում, որը նրան տալիս է զառանցանքը:

Dear wife, please don’t torture yourself over this. I am my mother’s son. This is my burden. Leave her hatred in the domain that gives her delirium.

LYKOPIS.

[Entering.] Ի՞նչ: Դու իմ ամազոնուհիներից հիսունին ազատեցիր՝ առանց ինձ ասել՞ու։

What? You dismissed fifty of my Amazons without telling me?

OCTAVIA.

[Confused.] Տիկին, ի՞նչ է պատահել։

Ma’am, what happened?

LYKOPIS.

Ես ձեզ կասեմ. [To Titus.] Մահ և կյանք։ Ես ամաչում եմ, որ դուք կարող եք այդպես ցնցել իմ հոգին։ Իմ այս տաք արցունքները, որ հոսում են իմ կամքին հակառակ, կլինեն քո թույնը։ Թող մառախուղն ու սկանդալային եղանակային կայծակը հարվածեն ձեզ: Թող քո հռոմեացի ստրուկի անբուժելի վերքերը պատռեն քո բոլոր օրգանները։ Ա՜խ, ծեր աչքեր, եթե այս տղայի համար էլի լացես, քեզ կփորեմ ու ցած գցեմ։ Ահ, հասե՞լ է դրան: Թող այդպես լինի։ Բայց ես ունեմ ևս մեկ որդի, որը, վստահ եմ, բարի է և կարեկից։ Երբ Ամադեուսը լսի քո այս չար գործերի մասին, նա կնշի քո գայլի դեմքը իր սրով: Ձեզ հիմա ընդմիշտ մերժում են մայր լինելուց:

I will tell you. Death and life. I am ashamed that you can thus shake my soul. These hot tears of mine, flowing against my will, will be your poison. Let the fog and the lightning of scandalous weather strike you. Let the incurable wounds of your Roman slave tear all your organs. Ah, old eyes, if you cry again for this boy, I will dig you up and throw you down. Ah, is it come to that? So be it. But I have another son, who, I am sure, is kind and compassionate. When Amadeus hears of these evil deeds of yours, he will mark your wolfish face with his sword. You are now forever denied a mother.

[Lykopis, her Amazons, Andromeda & Attendants all exit.]

TITUS.

Դուք դա տեսե՞լ եք, տիկին: Մայրության ուրախությունները: Կապ չունի. [Calling.] Հեյ, Լիվինյա, որտե՞ղ ես: [To Cherubino.] Դու, աղջիկ, հիմար չես, այլ ապուշ, տարբերություն կա։ Գնա հետևիր քո կատաղի սիրուհուն։

Have you seen that, madam? The joys of motherhood. No matter. Hey, Liviana, where are you? You, girl, are not a fool, but an idiot, there is a difference. Go follow your raging mistress.

CHERUBINO.

Բայց, վարպետ Տիտոս, դու չես հասկանում։

But, Master Titus, you don’t understand.

[Sings.] «You wonder why I’m grievin’ and feelin’ blue?

All I do is moan and cry

With me you’d be in sympathy if you only knew

And here’s the reason why–»

[Ida Cox’s, “Last Mile Blues” (1923).]

TITUS.

Բավակա`ն է:

Enough!

[Titus goes to kick Cherubino, who easily ducks and runs off stage.]

CHERUBINO.

[Calling and laughing.] Մորաքույր, մորաքույր, մի պահ սպասիր և քո հիմարին տար քեզ հետ:[Exits.]

Auntie, Auntie, wait a moment and take your fool with you.

TITUS.

Հիսու՞ն ամազոնուհիներ, ասում է նա։ Ես պետք է բոլորին ուղարկեի։ Եվ վտանգավոր չէ՞ նրան որեւէ մեկի հետ թողնելը։ Այո՛, որպեսզի ամեն մղձավանջի, ամեն մի քմահաճույքի, ամեն փոքր տրտնջալու, ամեն բողոքի համար նա գործնականում կիրառի այն, ինչ մտահղացել էր երևակայական վերքերի դեմ մահացու վրեժխնդրությամբ։

Fifty Amazons, she says? I should have sent them all away. And isn’t it dangerous to leave her with any? Yes, so that for every nightmare, every whim, every little grumble, every complaint, she might put into practice what she had conceived with deadly vengeance against imaginary wounds.

OCTAVIA.

Եւ սակայն իզուր չափազանցում ես գուցէ երկիւղդ:

And yet perhaps you are exaggerating your fear in vain.

TITUS.

Դուք լսեցիք նրա խոսքերը: Սիֆիլիս. Սպանություն. Անեծքներ աստվածներից. Պսիխոպաթի թելադրանքին հետևելու համար միայն մեկ Ամազոն է պահանջվում: Ավելի լավ է դիմակայել այն վտանգներին, որոնցից ես վախենում եմ, քան վախենալ այն վտանգներից, որոնց բախվում եմ: Ես լավ գիտեմ մորս սիրտը։ Ես կգրեմ եղբորս և կզգուշացնեմ նրան, թե ինչ է սպասվում։

You heard her words. Syphilis. Murder. Curses from the gods. It only takes one Amazon to follow the dictates of a psychopath. Better to face the dangers I fear than to fear the dangers I face. I know my mother’s heart well. I will write to my brother and warn him of what lies ahead.

[They exit.]